" जनजाती गौरव दिवस. "

 * '...जननायक बिरसा मुंडा हे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महान आदिवासी नेता...' *

* प्रारंभिक जीवन आणि पार्श्वभूमी :

बिरसा मुंडा यांचा जन्म 15 नोव्हेंबर 1875 रोजी छोटा नागपूर पठारातील उलीहातू या छोट्याशा खेड्यात झाला. हे गाव आजच्या झारखंड राज्यातील रांची जिल्ह्यात येते. बिरसा मुंडा हे मुंडा जमातीचे होते, जी एक पारंपरिक आदिवासी जमात आहे. त्यांचे कुटुंब गरीब होते, आणि त्यांच्या कुटुंबाला शेतमजुरीवर आपले उदरनिर्वाह चालवावे लागत होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव सुगना मुंडा आणि आईचे नाव करमी हाटू होते.

* शिक्षण आणि प्रारंभिक प्रभाव :

बिरसा मुंडा यांना प्रारंभिक शिक्षण एका स्थानिक मिशनरी शाळेत मिळाले, ज्यामुळे त्यांच्यावर ख्रिश्चन धर्माचा प्रभाव पडला. तथापि, पुढे जाऊन त्यांना हे कळून चुकले की, ख्रिश्चन धर्म आणि ब्रिटिश साम्राज्य त्यांच्या परंपरांचा हानीकारक प्रभाव पाडत आहेत. त्यांनी आपल्या धर्मात परत जाण्याचा आणि आदिवासी लोकांना त्यांच्या मूळ परंपरांकडे परत नेण्याचा निश्चय केला.

बिरसा यांनी त्यांचे शिक्षण चाईबासा या ठिकाणी पूर्ण केले. तिथे असताना त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या अन्यायकारक धोरणांची आणि त्यांच्या अधिपत्याखालील भारतीय समाजाच्या आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थितीची जाणीव केली. ब्रिटिशांच्या कररचनेमुळे आदिवासींना त्यांच्या जमिनी गमवाव्या लागत होत्या, आणि हे बिरसा यांना सहन झाले नाही.

* नेतृत्व आणि उलगुलान (विद्रोह):

1895 च्या सुमारास बिरसा मुंडा यांनी आदिवासी हक्कांसाठी लढा देण्याची शपथ घेतली. त्यांच्या नेतृत्वाखालील चळवळ "उलगुलान" किंवा "महान विद्रोह" म्हणून ओळखली जाते. हा विद्रोह केवळ एक लढा नव्हता, तर एक व्यापक सामाजिक आणि धार्मिक चळवळ होती. त्यांनी आदिवासी समाजाला प्रेरित केले की त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी आवाज उठवावा आणि ब्रिटिश राजवटीच्या अन्यायकारक कायद्यांचा विरोध करावा.

बिरसा यांनी ब्रिटिशांना विरोध करण्यासाठी विविध रणनीतींचा अवलंब केला. त्यांनी लोकांना त्यांच्या पारंपरिक परंपरांचे पालन करण्यास प्रवृत्त केले आणि ख्रिश्चन मिशनरींच्या धर्मांतर प्रयत्नांना विरोध केला. त्यांच्या शिकवणींमध्ये त्यांनी सांस्कृतिक आणि धार्मिक पुनरुज्जीवनावर जोर दिला.

* धार्मिक आणि सामाजिक शिक्षण :

बिरसा मुंडा यांनी एक धार्मिक नेते म्हणून स्वतःला ओळख दिली. त्यांनी "धरती आबा" म्हणजेच "जमिनीचे पितामह" म्हणून स्वतःला संबोधले आणि लोकांनी त्यांना त्याच आदराने मानले. त्यांच्या शिकवणींमध्ये त्यांनी व्यक्त केले की आदिवासी समाजाला त्यांच्या परंपरागत देवतांची पूजा करावी आणि बाह्य धर्माचा प्रभाव टाळावा.

त्यांनी एक आदर्श समाजाचे चित्र उभे केले ज्यात समानता, न्याय आणि नैतिक मूल्ये मुख्य आधारस्तंभ होते. या शिकवणींनी आदिवासी समाजाला एकत्रित करण्याचे काम केले आणि त्यांच्यात आत्मसन्मानाची भावना निर्माण केली.

* ब्रिटिश विरोधी संघर्ष :

1899-1900 मध्ये बिरसा मुंडा यांच्या नेतृत्वाखालील आंदोलनांनी ब्रिटिश सरकारला मोठा धक्का दिला. त्यांनी छोटा नागपूर परिसरात ब्रिटिशांविरोधात सशस्त्र संघर्ष छेडला. त्यांच्या विद्रोहाने ब्रिटिश प्रशासनाचे धाबे दणाणले. ब्रिटिशांनी या आंदोलनाला दडपण्यासाठी कडक उपाययोजना केल्या, परंतु बिरसा यांची लोकप्रियता वाढतच गेली.

* अटकेपासून मृत्यूपर्यंतचा प्रवास :

फेब्रुवारी 1900 मध्ये, ब्रिटिश सैन्याने बिरसा मुंडा यांना पकडले. त्यांना रांचीच्या मध्यवर्ती कारागृहात ठेवण्यात आले. तिथेच 9 जून 1900 रोजी फक्त 25 व्या वर्षी त्यांच्या मृत्यूची नोंद झाली. अधिकृतरीत्या, त्यांचा मृत्यू विषबाधेमुळे झाला असे सांगितले गेले, परंतु बरेच लोक मानतात की त्यांना विषबाधा करून ठार केले गेले.

* वारसा आणि आदर :

बिरसा मुंडा यांच्या कार्याचा प्रभाव आजही झारखंड आणि इतर आदिवासी बहुल भागांवर आहे. भारत सरकारने त्यांना श्रद्धांजली म्हणून विविध स्मारके उभारली आहेत. 15 नोव्हेंबर हा दिवस त्यांच्या जयंतीनिमित्त झारखंडमध्ये सार्वजनिक सुट्टी म्हणून साजरी केला जातो. भारतातील आदिवासी समाजाच्या हक्कांसाठी त्यांनी केलेले काम आजही प्रेरणादायी ठरते.

************************************

@ *निर्मिती: संकलन व लेखन :- श्री.गणेश शंकर महाले, (नाशिक.) ( अधिक माहिती मिळवण्यासाठी पुढील वेबसाईटला भेट द्या. https://www.majhidnyanganga.com/

"...दररोज सहभागी व्हा ! व आपलं सामान्यज्ञान वाढवा !!!..."  🙏🏻

💐🌹💐🌹💐🌹💐🌹💐🌹💐🌹💐

Share